O kolekcji

Naukowa Kolekcja Zoologiczna Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży jest jedną z największych kolekcji ssaków na świecie. Znajduje się w niej blisko 190 000 okazów należących do 88 dziko żyjących gatunków ssaków z obszaru Puszczy Białowieskiej i Polski oraz materiał porównawczy obejmujący 163 gatunki ssaków ze świata. 

W kolekcji przechowywane są czaszki, szkielety oraz wysuszone skóry ssaków. Cenną część zbiorów stanowią okazy lub narządy ssaków przechowywane w etanolu.

Dynamicznie rozwijającą się w ostatnich latach częścią kolekcji jest bank tkanek ssaków, który zawiera ponad 20 tys. prób współczesnego i kopalnego materiału 66 gatunków ssaków do badań genetycznych, izotopowych i innych.

Jedną z najcenniejszych części kolekcji jest największy na świecie zbiór czaszek i szkieletów żubra Bison bonasus – największego lądowego zwierzęcia Europy i przedstawiciela legendarnej megafauny.

Historia

Historia istnienia Kolekcji Zoologicznej ściśle wiąże się z historią Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży (wcześniej Zakładu Badania Ssaków PAN).

W latach 1946 – 1952, z inicjatywy prof. Jana Jerzego Karpińskiego, naukowcy badający Puszczę Białowieską gromadzili pierwsze okazy drobnych ssaków Białowieskiego Parku Narodowego. Ta cenna kolekcja została oznaczona przez prof. Augusta Dehnela – założyciela IBS PAN i w 1959 roku przekazana do zbiorów Instytutu. Kolekcja w IBS PAN zapoczątkowana została w lipcu 1952 r. wpisaniem do katalogu pierwszego okazu ryjówki aksamitnej Sorex araneus przez prof. Zdzisława Pucka, pierwszego kustosza kolekcji i wieloletniego dyrektora placówki. W kolejnych latach działalności kolekcji zbiory zoologiczne szybko powiększały się dzięki różnorodnym badaniom prowadzonym na terenie puszczy, a także ekspedycjom naukowym do innych rejonów Polski. W oparciu o wymianę z instytucjami zagranicznymi Kolekcja Zoologiczna wzbogaciła się o liczne eksponaty obcych dla Polski gatunków ssaków. W latach 1970. i 80. kustoszem kolekcji był dr Andrzej Lech Ruprecht, w latach 1991-1994 funkcję kustosza sprawował prof. Mieczysław Wolsan, a po nim do chwili obecnej funkcję tę pełni dr hab. Elwira Szuma.

W 2002 r. całą Kolekcję Zoologiczną przeniesiono do funkcjonalnych i dobrze wyposażonych pomieszczeń w nowym budynku IBS PAN. Zorganizowano ekspozycję ssaków Polski i świata do celów edukacyjnych. W 2004 roku w ramach konkursu BIOS organizowanego przez Fundację na Rzecz Nauki Polskiej uzyskano grant na wyposażenie kolekcji w szafy metalowe do przechowywania zbiorów. Dalsze doposażenie kolekcji zoologicznej odbywało się dzięki dofinansowaniu z projektów UE oraz środków SPUB. W 2018 r. na potrzeby powiększającej się Kolekcji rozbudowano i zmodernizowano jeden z budynków gospodarczych.

Początkowo zbiory kolekcji dokumentowano i katalogowano w skorowidzach i katalogu kolekcji. Obecnie równolegle prowadzone są elektroniczne bazy zbiorów. Dane dotyczące okazów kolekcji Instytut udostępnia w ramach Globalnej Sieci Informacji o Bioróżnorodności (GBiF).

Edukacja

Szkolenia. Pracownicy Instytutu w ramach szkół letnich, warsztatów dla studentów i doktorantów przeprowadzą szkolenia z zakresu identyfikacji ssaków z wykorzystaniem okazów z Naukowej Kolekcji Zoologicznej. Najczęstszym tematem takich zajęć jest identyfikacja na podstawie budowy czaszki i uzębienia ssaków. Niekiedy przeprowadzano ćwiczenia z identyfikacji ssaków w oparciu o cechy zewnętrzne.

Zajęcia edukacyjne. W Kolekcji prowadzone są różnorodne zajęcia edukacyjne dla szkół podstawowych i średnich, studentów, wolontariuszy oraz kół zainteresowań.

Materiały z kolekcji są również wykorzystywane w czasie ćwiczeń terenowych, podczas konkursów na temat wiedzy przyrodniczej.

Praktyki studenckie. Naukowa Kolekcja Zoologiczna IBS PAN oferuje możliwość odbycia praktyk studenckich dla osób zainteresowanych biologią ssaków. W czasie trwania praktyki istnieje możliwość odbycia szkolenia z zakresu identyfikacji ssaków krajowych, uczestniczenia w seminariach naukowych Instytutu, zapoznania się z tematyką badań Instytutu, nabycie umiejętności preparacji czaszek i szkieletów ssaków, pomiarów okazów.

Zwiedzanie kolekcji. Po wcześniejszym uzgodnieniu z pracownikiem kolekcji – możliwe jest zwiedzanie ekspozycji ssaków i zapoznania się z działalnością Naukowej Kolekcji Zoologicznej IBS PAN.

 

 

Odkrycia

Materiały zgromadzone w Naukowej Kolekcji Zoologicznej umożliwiają realizację bardzo wielu różnorodnych zagadnień badawczych. Okazy z kolekcji wykorzystywane są w badaniach procesów populacyjnych, zmienności ssaków i ich ewolucji, filogeografii i genetyce ewolucyjnej, genomice. Powstające coraz to nowe narzędzia badawcze, doskonalsze metody analiz (analiza DNA, analiza zawartości stabilnych izotopów w tkankach) umożliwiają coraz szersze wykorzystanie zgromadzonych okazów do rozwiązywania różnorodnych problemów naukowych.

1) Zjawisko Dehnela

Zjawisko sezonowej zmienności wysokości czaszki, wymiarów i masy ciała ryjówek, odkryte przez założyciela IBS PAN profesora Augusta Dehnela. Odkrycie to zainspirowało wiele późniejszych badań nad zmiennością morfologiczną ssaków i zostało potwierdzone również u innych gatunków jak łasica Mustela nivalis. Standaryzowana względem długości czaszki wysokość puszki mózgowej u samców łasicy zmniejszała się średnio o 16% w okresie zimowym i wzrastała średnio o 8% w kolejnym roku życia. U samic nie zaobserwowano ponownego wzrostu wysokości puszki mózgowej. Uzyskane dane wskazują na konwergentną ewolucję tej cechy u różnych grup ssaków o podobnych historiach życiowych. Zarówno ryjówki jak i łasice charakteryzują się wyjątkowo wysokim tempem metabolizmu i pozostają aktywne przez cała zimę. Zmiany objętości puszki mózgowej pozwalają na zmniejszenie wydatków energetycznych, co powinno przekładać się na wyższą przeżywalność zimową.

2) Klucz do oznaczania ssaków Polski

Zgromadzone w kolekcji okazy ssaków z terenu Polski, posłużyły do badań morfologicznych oraz taksonomicznych, na podstawie, których przygotowano opracowania: „Klucz do oznaczania ssaków Polski” (red. Z. Pucek) oraz „Atlas rozmieszczenie ssaków Polski” (red. Z. Pucek i J. Raczyński).

3) Morfometryczne wzorce zmienności

Materiały kostne wielu gatunków ssaków owadożernych, nietoperzy, gryzoni, drapieżnych i kopytnych wykorzystywane są w analizach cech morfologicznych, metrycznych i niemetrycznych. Opracowano między innymi geograficzny wzorzec zmienności uzębienia u lisa wykazujący istotny związek z parametrami geograficznymi i klimatycznymi. W oparciu o ten wzorzec przeprowadzono następnie rekonstrukcję zależności filogeograficznych w holarktycznym zasięgu lisa. Przeprowadzono również analizę wzorca starcia uzębienia dużych ssaków kopytnych wskazującą na rodzaj diety badanych gatunków.

4) Parametry biologiczne hybrydy żubra z bydłem domowym

W latach 1958-1976 prowadzone były badania eksperymentalne nad zagadnieniem hybrydyzacji żubra i bydła domowego. Hybrydy pierwszego pokolenia (F1) masą i wielkością ciała przewyższały formy wyjściowe. Największy samiec pokolenia F1 osiągnął ciężar 1 030 kg, a samica 880 kg. Prześledzono mechanizmy dziedziczenia, płodność, oraz aspekty heterozji u mieszańców. Analizowano też morfometryczne, fizjologiczne właściwości krzyżówek tych dwóch gatunków.

5)  Pochodzenie żubra

Materiał kostny żubra nizinnego, kaukaskiego i gatunków pokrewnych będący w posiadaniu IBS PAN przyczynił się do powstania kilku niezwykle ciekawych publikacji dotyczących pochodzenia żubra, opartych o informacje genomowe gatunku (Soubrier i in., 2016, Massiliani i in., 2016, Węcek i in., 2017). Odkryto, że żubr jako gatunek powstał ok. 120 tys. lat temu w wyniku hybrydyzacji pomiędzy żubrem pierwotnym (Bison priscus) a turem (Bos primigenius) – przodkiem współczesnego bydła. W okresie późnego plejstocenu i początku holocenu funkcjonowały dwa klady genetyczne żubra, z których jeden wyginął we wczesnym holocenie, a drugi dał początek współczesnym żubrom.

6) Filogeograficzne i filogenetyczne zależności w obrębie przedstawicieli rodzimej fauny ssaków

W oparciu o materiały z kolekcji zidentyfikowano linie filogenetyczne nornicy rudej Clethrionomys glareolus, nornika burego Microtus agrestis, łasicy Mustela nivalis, lisa Vulpes vulpes, rysia Lynx lynx, wilka Canis lupus, jelenia Cervus elaphus i łosia Alces alces oraz zasięgi występowania tych linii w Polsce i Europie. Opisano wzajemne powiązania między subpopulacjami, ustalono refugia w okresie epoki lodowcowej i drogi rozprzestrzeniania się po ustąpieniu lodowca, wpływu zmian klimatu i działalności człowieka.

Organizacja
Zespół

Dr hab. Rafał Kowalczyk – Dyrektor

Dr Anna Wójcik – pracownik badawczo-techniczny

Mgr inż. Aniela Stepaniuk – pracownik administracyjny

Mgr Ewelina Hapunik – pracownik techniczny

Inż. Dariusz Chilecki – preparator

Zbiory
Galeria

Mammal collection provided by MRI

Liczba rekordów: 95 090

Liczba taksonów: 164

Gatunek Liczba okazów
Gatunek Liczba okazów